به گزارش پایگاه خبری «اقتصاد ملت»؛ نشست تخصصی «فرصتها و راهبردهای توسعه مشترک ایران و چین در حوزه مدیریت منابع آب» با حضور جمعی از کارشناسان صنعت آب، پژوهشگران و اصحاب رسانه برگزار شد؛ نشستی که در آن راهکارهای توسعه همکاریهای دو جانبه برای مدیریت پایدار منابع آب و بهرهگیری از ظرفیتهای علمی و فناورانه دو کشور مورد بحث و تبادلنظر قرار گرفت.
در این نشست، صاحبنظران با اشاره به جایگاه راهبردی آب در توسعه پایدار، بر ضرورت گسترش همکاریهای تخصصی میان ایران و چین تأکید کردند و معتقد بودند که تبادل دانش فنی، انتقال فناوریهای نوین و اجرای پروژههای مشترک میتواند نقش مؤثری در افزایش بهرهوری منابع آبی و کاهش آثار بحران کمآبی در ایران ایفا کند.
کارشناسان همچنین با بررسی تجربههای موفق چین در مدیریت منابع آب، توسعه زیرساختهای آبی، استفاده از فناوریهای هوشمند و مدیریت مصرف، بر اهمیت بهرهگیری از این ظرفیتها در چارچوب همکاریهای مشترک تأکید کردند. به اعتقاد آنان استفاده از تجربیات بینالمللی به ویژه در شرایطی که ایران با پیامدهای خشکسالیهای پیدرپی و تغییرات اقلیمی روبهرو است؛ میتواند به تدوین راهکارهای کارآمدتر برای مدیریت منابع آب منجر شود.
بخش دیگری از این نشست به ظرفیتهای پیشبینی شده در سند همکاری جامع ۲۵ساله ایران و چین اختصاص داشت. شرکتکنندگان با اشاره به قابلیتهای این سند در توسعه همکاریهای علمی، پژوهشی، آموزشی و اجرایی، خواستار تبدیل توافقات موجود به پروژههای عملیاتی و برنامههای مشترک در حوزه مدیریت آب شدند.
در این رویداد تخصصی، حسینعلی آجری، حمید کاردانمقدم، شعله صدری و سروش منصوری به ارائه دیدگاههای خود درباره چالشهای منابع آبی ایران، فرصتهای همکاری با چین، انتقال فناوری، توسعه دیپلماسی آب و راهکارهای تقویت تعاملات مشترک پرداختند.
کارشناسان حاضر در این نشست بر این باور بودند که آینده مدیریت منابع آب، بیش از هر زمان دیگری به همکاریهای فرامرزی، تبادل تجربه و بهرهگیری از فناوریهای نوین وابسته است و ایران و چین میتوانند با اتکاء به ظرفیتهای مشترک، الگوی تازهای از همکاریهای تخصصی در این حوزه ارائه دهند.
برگزارکنندگان این نشست نیز ابراز امیدواری کردند که تداوم چنین نشستهای تخصصی، زمینهساز شکلگیری همکاریهای اجرایی و پروژههای مشترک میان دو کشور شود؛ همکاریهایی که علاوه بر انتقال دانش و فناوری، میتواند نقش مهمی در ارتقاء حکمرانی آب، افزایش تابآوری در برابر تغییرات اقلیمی و تحقق مدیریت پایدار منابع آبی ایفا کند.
آب؛ بحران حکمرانی یا مشارکت؟
سروش مقصودی کارشناس منابع آب با اشاره به سابقه چند هزار ساله مهندسی آب در ایران گفت: ایرانیان از پیشگامان مهندسی آب در جهان بودهاند و شکلگیری قناتها بیش از دو هزار سال قدمت دارد. به گفته وی قناتهایی با طول ۴۰کیلومتر در گناباد و ۶۰کیلومتر در یزد، با وجود امکانات محدود آن دوران بر پایه محاسبات دقیق ریاضی و با شیبی کاملاً مهندسی شده ساخته شدهاند؛ سازههایی که تنها با استفاده از نیروی جاذبه، آب را از اعماق زمین به سطح منتقل میکنند.
وی در ادامه افزود: شبکههای زیرزمینی قناتها در دوره حمله مغول تنها مسیر انتقال آب نبودند؛ بلکه به عنوان پناهگاه مردم و محل نگهداری غلات نیز مورد استفاده قرار میگرفتند که نشاندهنده نقش چندمنظوره این سازههای تاریخی است.
مقصودی با تأکید بر اینکه موفقیت پروژههای بزرگ آبی در گذشته حاصل مشارکت مردم بوده است، اظهار کرد: همانگونه که قناتها به دست مردم و نه دولتها ایجاد شدند؛ حل بحران آب امروز نیز بدون همراهی عمومی و مشارکت اجتماعی امکانپذیر نخواهد بود.
وی با طراحی ابزاری چوبی مشابه دوربینهای نقشهبرداری امروزی، امکان تعیین دقیقمحور و بستر قناتها را فراهم کرده بود؛ دستاوردی که نشاندهنده دانش پیشرفته مهندسان ایرانی در آن دوران است.
مقصودی در ادامه با مقایسه ساختار مدیریت آب در ایران و چین گفت: تعدد نهادهای تصمیمگیر تنها مختص ایران نیست و در چین نیز دستگاههای محلی، استانی و ملی در این حوزه نقش دارند. با این حال چالش هماهنگی میان بخشهای مختلف به ویژه صنعت و کشاورزی در هر دو کشور وجود دارد و رفع آن نیازمند همافزایی و تصمیمگیری یکپارچه است.
وی همچنین به برخی دستاوردهای تاریخی ایران در حوزه مدیریت منابع آب اشاره کرد و افزود: نخستین سدهای زیرزمینی در ایران احداث شده و در اطراف معادن یزد نیز کانالهایی طراحی شدهاند که به دلیل شیوه خاص انتقال آب، برای بیننده این تصور را ایجاد میکنند که آب برخلاف جاذبه در حال حرکت به سمت بالا است.
تعدد مراکز تصمیمگیری؛ چالش اصلی صنعت آب
در ادامه این نشست شهره صدری کارشناس منابع آب با اشاره به تجربههای چین در مدیریت منابع آبی، بر ضرورت بهرهگیری از الگوهای موفق این کشور برای اصلاح نظام حکمرانی آب در ایران تأکید کرد.
وی یکی از مهمترین مشکلات بخش آب را تعدد مراکز تصمیمگیری دانست و گفت: پراکندگی نهادهای مسئول موجب کاهش کارآمدی مدیریت منابع آب شده و اصلاح این ساختار، پیششرط مدیریت پایدار این بخش است.
صدری همچنین با انتقاد از صدور برخی مجوزهای حفر چاههای عمیق تحت فشارهای خارج از چارچوب کارشناسی اظهار داشت: اعطاء مجوزهای غیرمجاز برای برداشت از منابع زیرزمینی، ناترازی آب را تشدید کرده و فشار مضاعفی بر سفرههای آب زیرزمینی وارد کرده است.
این کارشناس منابع آب در پایان حذف بودجه و توقف اجرای طرح احیاء آبهای زیرزمینی را از دیگر چالشهای مهم این حوزه عنوان کرد و خواستار بازنگری در سیاستهای مدیریت منابع آب و احیاء برنامههای حفاظتی شد.
هشدار درباره هدررفت آب؛ بحران مدیریت فرابخشی همچنان پابرجاست
حمید کاردانمقدم کارشناس مؤسسه تحقیقات آب نیز در این نشست با تأکید بر اینکه بحران آب تنها یک مسئله فنی نیست، گفت: مدیریت منابع آب نیازمند نگاه فرابخشی است و نمیتوان بدون در نظر گرفتن پیامدهای زیستمحیطی؛ درباره این حوزه تصمیمگیری کرد.
وی با بیان اینکه نظام منابع آب به طور کامل با محیطزیست، کشاورزی، صنعت و سایر بخشهای توسعهای در ارتباط است، اظهار کرد: هرگونه سیاستگذاری در حوزه آب باید با مشارکت همه نهادهای ذیربط و با لحاظ کردن ملاحظات محیطزیستی انجام شود؛ زیرا تصمیمات بخشی در نهایت به تشدید بحرانهای موجود منجر خواهد شد.
کاردانمقدم با استناد به الگوی جهانی مصرف آب افزود: در بسیاری از کشورهای جهان حدود ۷۰درصد منابع آب در بخش کشاورزی، نزدیک به یکچهارم در صنعت و کمتر از ۱۰درصد در بخش شرب مصرف میشود. به گفته وی سهم آب شرب در ایران نیز تقریباً مطابق این الگو است، اما فشار اصلی بر منابع آبی همچنان از سوی بخش کشاورزی وارد میشود.
این پژوهشگر حوزه آب، هدررفت محصولات کشاورزی را یکی از عوامل پنهان اتلاف منابع آبی دانست و گفت: سالانه حدود ۵۰میلیارد مترمکعب آب در کشاورزی مصرف میشود که بخش عمده آن برای تولید گندم و جو اختصاص دارد. با این حال از بین رفتن حدود ۴۰درصد این محصولات از مرحله تولید تا مصرف، به معنای هدررفت حجم عظیمی از آب مصرفشده برای تولید آنهاست.
وی با انتقاد از برداشت نادرست از مفهوم بهرهوری آب تصریح کرد: افزایش بهرهوری تنها به توسعه سامانههای نوین آبیاری محدود نمیشود؛ بلکه باید میزان تولید محصول به ازاء هر مترمکعب آب نیز افزایش یابد. در حالی که متوسط عملکرد گندم در ایران حدود ۵تن در هکتار است، این شاخص در بسیاری از کشورهای پیشرو به ۸ تا ۹ تن در هکتار میرسد؛ موضوعی که نشان میدهد همچنان ظرفیت قابلتوجهی برای ارتقاء بهرهوری وجود دارد.
کاردانمقدم همچنین تعدد مراکز تصمیمگیری را یکی از موانع اصلی حکمرانی آب برشمرد و گفت: وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت صنعت، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، بنیاد مستضعفان، بنیاد مسکن و سایر نهادها هر یک در بخشی از مدیریت منابع آب نقش دارند و نبود هماهنگی میان آنها اثربخشی سیاستها را کاهش میدهد.
وی با اشاره به ظرفیت شورایعالی آب برای ایجاد هماهنگی میان دستگاهها تأکید کرد: حل چالش آب تنها با تصمیمات دولتی ممکن نیست و مشارکت ذینفعان، دانشگاهها، بخش خصوصی و جامعه محلی باید به یکی از ارکان اصلی حکمرانی آب تبدیل شود؛ تجربهای که به گفته وی در کشور چین نیز مورد توجه قرار گرفته و نتایج قابلقبولی به همراه داشته است.
زالزاده: فناوری قنات ایران تا قلب صحرای چین گسترش یافت
مهدی زالزاده کارشناس منابع آب با اشاره به تأثیر دانش مهندسی آب ایران در دیگر کشورها گفت: تجربه چند هزار ساله ایرانیان در احداث قنات، مرزهای جغرافیایی را پشت سر گذاشته و نمونهای از آن در منطقه خشک تورفان چین به چشم میخورد؛ جایی که سامانههای سنتی انتقال آب با الهام از فناوری ایرانی «کاریز» شکل گرفته است.
وی با بیان اینکه انتقال این دانش به دوران حکومت مغول بازمیگردد، افزود: بر اساس روایتهای تاریخی، یکی از کارشناسان آب ایران به نام «میثم» در آن دوره به منطقه تورفان سفر کرد و دانش حفر و بهرهبرداری از کاریز را به ساکنان آن منطقه آموزش داد؛ تجربهای که نقش مهمی در توسعه کشاورزی و تأمین آب این ناحیه کویری ایفا کرد.
زالزاده با اشاره به ماندگاری این میراث مهندسی اظهار کرد: سامانه کاریزهای تورفان امروز علاوه بر ایفای نقش تاریخی خود در مدیریت منابع آب، به یکی از جاذبههای مهم گردشگری چین تبدیل شده و سالانه گردشگران بسیاری برای بازدید از این شاهکار مهندسی سنتی به این منطقه سفر میکنند.
وی تأکید کرد: تجربه تورفان نشان میدهد دانش بومی مهندسی آب ایران، قرنها پیش توانسته در فراتر از مرزهای کشور نیز به الگویی موفق برای مدیریت منابع آب در مناطق خشک تبدیل شود و همچنان از آن به عنوان نمونهای ارزشمند در معرفی میراث مهندسی ایرانی یاد میشود.
معصومه صالحی
