به گزارش اقتصاد ملت؛ در دنیای امروز که گردش اطلاعات با سرعتی بیسابقه جریان دارد، «خبر فرهنگی» اگرچه یکی از مؤثرترین مؤلفههای شکلدهنده به حافظه جمعی ملتهاست، اما اغلب در حاشیه قرار میگیرد؛ بهویژه در جوامعی که اولویتهای خبری تحتتأثیر سیاست، اقتصاد و بحرانهای روزمره قرار دارد. در چنین شرایطی، رسانههای تخصصی حوزه کتاب نقشی بیش از یک «منبع خبر» ایفا میکنند؛ آنها در حکم نهادهایی هستند که حافظه مکتوب یک جامعه را مستندسازی میکنند، روندهای فرهنگی را تحلیل میکنند، از زبان اهل اندیشه روایت میآورند و به سیاستگذار هشدارهای دقیق و مستند میدهند.کتاب نه فقط یک محصول فرهنگی، بلکه زیرساخت تفکر، تربیت و تمدنسازی است؛ رسانهای که فرهنگ عمومی را از نسلی به نسل دیگر منتقل میکند و مسیر حرکت جامعه را تعیین میکند. از همین رو، کشورهای پیشرفته برای «اطلاعرسانی درباره کتاب» رسانههای تخصصی و حرفهای دارند که از دل گزارشها، تحلیلها و گفتوگوهایشان «نقشه فرهنگی» یک ملت استخراج میشود. در چنین بستری بود که تأسیس یک خبرگزاری منتخب و حرفهای در حوزه کتاب، برای ایران به ضرورتی اجتنابناپذیر تبدیل شد؛ ضرورتی که نهایتاً منجر به شکلگیری «ایبنا» شد؛ رسانهای که امروز نهفقط یک مرجع خبری، بلکه یک نهاد تحلیلی در حوزه نشر به شمار میرود.
دهه هشتاد، زمانهای بود که رسانهها بهتدریج از قالبهای سنتی فاصله میگرفتند و ساختارهای حرفهایتری پیدا میکردند؛ اما همچنان «خبر فرهنگی» در سایه قرار داشت. انتشار اخبار کتاب عمدتاً به اطلاعرسانی درباره «چند عنوان جدید» محدود میشد و کمتر رسانهای به جریانهای زیرپوستی نشر، اقتصاد کتاب، سیاستگذاری فرهنگی یا تحولات بازار جهانی کتاب توجه نشان میداد. این در حالی بود که صنعت نشر بهعنوان یک «زیستبوم» مجموعهای پیچیده از بازیگران، نهادها، جریانهای فکری، تصمیمگیریهای کلان، تولیدات علمی و چالشهای اقتصادی است و اگر رسانهای آن را رصد نکند، بخش مهمی از حیات فرهنگی کشور از چشم جامعه پنهان میماند.با چنین دغدغهای، «خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)» متولد شد؛ نهادی اطلاعرسان که هدفش فراتر از انعکاس خبر بود. ایبنا بنا داشت رسانهای باشد که «کتاب» را نه بهعنوان کالایی فرهنگی، بلکه بهعنوان «آیینه جامعه» روایت کند. همین نگاه بود که از ابتدا آن را به رسانهای متفاوت و جریانساز تبدیل کرد. بنیانگذاران این رسانه، برخلاف تصور رایجی که کتاب را فاقد ظرفیت خبری میدانست، معتقد بودند هر کتاب بخشی از ساختار هویتی و فکری جامعه است و نقد و تحلیل و گزارش درباره آن میتواند وضعیت فرهنگی کشور را برای مردم، نخبگان و سیاستگذاران شفاف کند.
اهمیت رسانه تخصصی کتاب از آن جهت است که میتواند «مرکز داده فرهنگی» ایجاد کند. یعنی جایی باشد که از آمارهای نشر تا تحلیلهای اقتصادی، از گفتوگو با اندیشمندان تا رصد جریانهای فکری، از نقد سیاستگذاریها تا واکنش به تهدیدهای فرهنگی، همه در یک بستر حرفهای پوشش داده شود. رسانهای مانند ایبنا با چنین ماهیتی، نهفقط نشر را روایت میکند بلکه خودش «کنشگر فرهنگی» است؛ کنشگری که میتواند روایتها را اصلاح کند، خطاها را گوشزد کند، مسائل را برجسته کند و نیازهای پنهان فرهنگ را به سطح عمومی بیاورد.در سالهای گذشته، نشر ایران با چالشهای بزرگی مواجه بوده است؛ از بحران کاغذ و آشفتگی بازار ترجمه گرفته تا رشد کتابصوتی، گسترش شبکههای اجتماعی و تغییر الگوی مطالعه نسل جوان. همه این تحولات نیازمند فهمی دقیق و تحلیلی است و رسانهای مانند ایبنا توانسته در بسیاری از این بزنگاهها نقش هشداردهنده و روشنگر ایفا کند. بسیاری از سیاستگذاران فرهنگی نیز اذعان کردهاند که گزارشها و تحلیلهای این رسانه توانسته چشم آنها را نسبت به مسائل اصلی نشر بازتر کند.به همین دلیل، گفتوگو درباره فلسفه تأسیس ایبنا، اهداف اولیه، رویکردهای تحلیلی، چالشها و آینده آن، برای فهم بهتر وضعیت فرهنگ مکتوب ایران ضروری است. گفتوگوی پیشرو با پدرام پاکآیین، یکی از بنیانگذاران این خبرگزاری، به بازخوانی همین مسیر اختصاص دارد؛ مسیری که با یک دغدغه فرهنگی آغاز شد و امروز به یکی از مهمترین داراییهای رسانهای حوزه نشر تبدیل شده است.
فارس: امروز ایبنا یکی از رسانههای شناخته شده حوزه کتاب است. شما بهعنوان مؤسس، ایبنا را با چه هدفی راهاندازی کردید؟ اصلاً تصور میکردید یک روز به مرجع نشر کشور تبدیل شود؟پاکآیین: واقعیتش را بخواهید، روزی که ایبنا را در دوره وزارت آقای محمد حسین صفار هرندی و با همکاری محسن پرویز بنا گذاشتیم، بیش از هر چیز یک دغدغه ذهنی داشتیم. آن روزها خبر فرهنگی معمولاً در حاشیه بود؛ کتاب که دیگر جای خود را داشت. یادم هست در نخستین جلسهای که برای طراحی ساختار خبرگزاری داشتیم، یکی از دوستان گفت:«مگر کتاب چقدر خبر دارد که بخواهید برایش خبرگزاری تأسیس کنید؟»همانجا احساس کردم مشکل همین است؛ ما کتاب را فقط «چند عنوان تازه نشر» تلقی می کردیم، نه یک زیستبوم کامل و در فرهنگ و هویت کشور.گفتم:«اگر کتاب خبر ندارد، پس فرهنگ ما از کدام مجرا تنفس میکند؟»هدف ما از روز اول این بود که ایبنا فقط انتشار دهنده خبر کتاب های تازه نشر نباشد؛ بلکه آینه تمامنمای جریانهای فکری، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حوزه نشر باشد.
فارس: منظورتان از زیستبوم کتاب چیست؟ کمی توضیح دهید.پاکآیین: زیستبوم کتاب فقط نویسنده و ناشر نیست. کتابفروشی، اقتصاد نشر، تولید کننده و فروشنده کاغذ، مننقد ادبی، جریانهای فکری، ترجمه، سیاستگذاری فرهنگی و حتی امنیت فرهنگی در دل این زیست بوم معنا پیدا میکند. ایبنا باید این زیستبوم را ببیند، روایت کند و حتی اصلاح کند.ایبنا در همه این سالها تلاش کرد از « خام فروشی خبر» عبور کند و به مرکز تحلیل و رصد جریانهای فکری تبدیل شود.مثلاً وقتی موج ترجمههای بیکیفیت بالا گرفت، ایبنا اولین رسانهای بود که بهصورت مستند هشدار داد.وقتی بازار کتابصوتی رو به رشد رفت، قبل از همه تحلیل کرد که این تحول چگونه سبک مطالعه نسل جدید را تغییر میدهد.اینها یعنی کتاب فقط موضوع نیست؛ کتاب آینه جامعه استسال اول، گزارشی درباره «قیمت کاغذ» منتشر کردیم. یک مقام مسئول همان زمان تماس گرفت و گفت: «این موضوع به شما چه مربوط است؟ شما خبرگزاری کتاب هستید، نه بازار کاغذ!»گفتم:«اتفاقاً تا زمانی که کاغذ مشکل دارد، کتاب هم مشکل دارد.»معتقد باید حوزه اقتصاد نشر را جدی کرفت؛ چون بدون تحلیل دقیق قیمت کاغذ، وضعیت چاپخانهها، قاچاق کتاب، توزیع و فروش، نمیشود فهمید جریان کتابخوانی در ایران به کدام سمت و سو میرود.بعدها حوزههای دیگری هم اضافه شد؛ رصد جریانهای فکری، تحلیل سیاستهای فرهنگی، دیپلماسی نشر و حضور ایران در بازار جهانی،کتاب و آیندهپژوهی اجتماعی و کتاب و فضای مجازی. بهتدریج، ایبنا تبدیل شد به رسانهای که نهفقط خبر میدهد، بلکه آینه نظام فرهنگی در حوزه نشر بود.
فارس: مهمترین ظرفیتهای ایبنا از دید شما چیست؟پاکآیین: سه ظرفیت کلیدی دارد؛ اول روایت تاریخ نشر شامل آمار، تحولات بازار کتاب و جریانهای فکری، دوم، ایجاد شفافیت در اقتصاد نشر شامل بازار کاغذ، توزیع، چاپ و مصرف کتاب و سوم دیپلماسی فرهنگی به معنی ارتباط با بازار کتاب جهان. با این ظرفیت ها ایبنا می تواند مثل یک آرشیو ملیِ نانوشته عمل کند.
فارس: شما گفتید ایبنا فقط خبر نمیدهد؛ تحلیل هم میکند. این نگاه تحلیلی در کجا نمود داشته است؟پاکآیین: من همیشه بر این باور بودم که رسانه فرهنگی باید چشم بینای سیاست عمومی باشد.اگر فقط خبر انتشار کتاب منتشر شود، تحولی رقم نخواهد خورد؛اما وقتی پشت هر کتاب یک مسأله اجتماعی، فکری یا اقتصادی تحلیل شود، آنوقت ایبنا می تواند رصدخانه فرهنگ کشور باشد.یکی از اولین گزارشهای تحلیلی ما درباره بحران توزیع کتاب بود؛ گزارشی که بعدها مبنای اصلاحاتی در رویه های وزارت ارشاد قرار گرفت.
فارس: آیا خاطرهای دارید که نشان دهد ایبنا چه تأثیری در سیاستگذاری نشر گذاشته؟پاکآیین: خاطره زیاد است. یکی را بگویم: در سالی که قیمت کاغذ به شکل بیسابقهای بالا رفت، ایبنا اولین رسانهای بود که گزارشی مستند از زنجیره کاغذ منتشر کرد.چند روز بعد، یکی از مسئولان ارشد فرهنگی کشور تماس گرفت و گفت:« گزارشتان برای ما نقشه راه شد و متوجه شدیم مشکل کجاست.»برای من آن تماس به منزله این بود که ایبنا رسالتش را پیدا کرده است.
فارس:ایبنا توانسته فضای گفتوگوی میان اهل فکر را برقرار کند. این هدف از ابتدا هم وجود داشت؟پاکآیین: تا حدی. من همیشه از «انزوای فرهنگی» نگران بودم؛ اینکه نویسنده در اتاقش، ناشر در دفترش، منتقد در فضای خودش، و سیاستگذار هم در ساختار اداری بماند.ایبنا قرار بود ترمینال نخبگان و فضایی باشد که اینها به حرف هم برسند. وقتی گفتوگوی متقابل میان مترجمان، ناشران، نویسندگان و مدیران فرهنگی شکل گرفت، فهمیدیم مسیر درستی را پیموده ایم.
فارس: در آن سالها کدام بخش از کار ایبنا برای شما جذابتر بود؟پاکآیین: بدون تردید، مصاحبههای عمیق با بزرگان فرهنگ. هر بار که روبهروی یک نویسنده بزرگ یا پژوهشگر برجسته مینشستیم، احساس میکردم داریم بخشی از میراث معنوی این کشور را ثبت میکنیم.
فارس: ایبنا چگونه میتواند با نسل جدید ارتباط بگیرد؟پاکآیین: دنیای نسل جدید با دنیای نسل مؤسسان ایبنا فرق دارد. آنها سرعت، تصویر، گفتوگوی کوتاه و محتواهای کاربردی را ترجیح میدهند. معتقدم ایبنا باید سه کار را برای ارتباط با نسل جوان جدی بگیرد؛ اول. تولید محتوای چندرسانهای (ویدئوهای کوتاه تحلیلی و پادکستهای کتابمحور) دوم، شناساندن کتابهای مسأله محور به زبان ساده وسوم گزارشهای میدانی از سلیقه کتابخوانی نسل Z؛ نسل جدید اگر درست مخاطب قرار بگیرد، اتفاقاً بهشدت کتابدوست است.
فارس: به عنوان مؤسس، امروز بیشترین دغدغهتان درباره آینده ایبنا چیست؟پاکآیین: دغدغه اصلی من این است که ایبنا استقلال حرفهای خود را حفظ کند. رسانه فرهنگی اگر بخواهد در تراز ملی بماند، باید غیرسیاسی، غیرجناحی و دانشمحور باشد و «صداهای مختلف» درون نظام را پوشش دهد. ایبنا باید خانه همه اهل فرهنگ باشد؛ نه یک جریان خاص.ایبنا فقط خبرگزاری نیست؛ حافظه زنده و بر خط فرهنگ مکتوب ایران است.هر کتابی که منتشر میشود، بخشی از تاریخ ماست؛ و ایبنا وظیفه دارد این تاریخ را با صداقت، سرعت و عمق روایت کند.
فارس: چرا بار رسانهای حوزه کتاب در یک دهه اخیر بیشتر بر دوش ایبنا افتاده است؟پاکآیین: واقعیت این است که در دولت های یازدهم و دوازدهم نشریات مهم کتاب ماه و همین طور کتاب هفته تعطیل شدند.تصمیم را «الکترونیکیسازی» توجیه کردند؛ اما این توجیه چندان قابل دفاع نبود.این نشریات از جنس کتاب و کاغذ بودند و هویتشان با نسخه چاپی معنا پیدا میکرد. نسخه الکترونیک نمیتواند جای معماری محتوایی رسانه چاپی را بگیرد.با تعطیلی آنها، عملاً بار رصد نشر، معرفی آثار و نقد تخصصی بر دوش ایبنا افتاد.از طرف دیگر، نشریات خصوصی کتابگزار نیز حمایت مؤثری دریافت نکردند و نتوانستند چراغ خود را روشن نگه دارند.
فارس: حمایت از نشریات خصوصی کتابگزار را ضروری میدانید؟پاکآیین: چون نشریات خصوصی تنها میدان رقابت حرفهای هستند. اگر آنها ضعیف باشند، همهچیز دولتی و تکصدایی میشود.در دورهای، نبود همین حمایتها باعث شد برخی مجلات مهم بهتدریج خاموش شوند و بخش خصوصی از تولید محتوا در حوزه معرفی و نقد و تحلیل بازار کتاب عقب بنشیند.نتیجه این شد که ایبنا تبدیل شد به خط مقدم خبررسانی کتاب؛ مسئولیتی هم افتخارآمیز، هم دشوار.
فارس: اگر امروز قرار بود دوباره ایبنا را راهاندازی کنید، چه تفاوتی ایجاد میکردید؟پاک آیین: بخش «داده و تحلیل نشر» را تقویت میکردم.مثلاً داشبوردهای فروش سالانه ، روندهای ترجمه ، شاخصهای مصرف کتاب کودک و سهم بازار ناشران اینها امروز ضروریاند و در دوران حاضر منابع بیشتری هم برایشان در دسترس قرار دارد.
فارس: امروز جای خالی کدام رسانه را بیشتر حس میکنید؟پاکآیین: جای خالی یک مجله نقد جدی کتاب را. بعد از تعطیلی کتاب هفته و برخی مجموعهها، این بخش خلأ پیدا کرد. نقد حرفهای، چرخه تولید کتاب را حرفه ای و رقابتی میکند و استاندارد میسازد.من همیشه معتقد بودهام که کتاب، حافظه ملی است. اگر رسانههای کتاب تضعیف شوند، بخشی از حافظه ما خاموش می شود.ایبنا تلاش کرد چراغی روشن نگه دارد؛ اما این چراغ باید به یک شبکه ملی قدرتمند تبدیل شود.
